Verschenen in 'De Leunstoel' - 08-01-2026
In 2011 publiceerde Mark Bovens, hoogleraar bestuurskunde in Utrecht, samen met Anchrit Wille het boek Diplomademocratie, waarvan de centrale stelling was dat een steeds groter deel van de publieke functies in Nederland wordt bezet door mensen met een academische opleiding, en dat daardoor bestuurders steeds minder affiniteit hebben met de gedachtenwereld van praktisch opgeleiden, die wezenlijk anders is. In 2025 verscheen een tweede versie van dit boek.
Er blijkt uit dat na de invoering van het algemeen kiesrecht het aantal academici in de Tweede Kamer tussen de 40 en 50% lag, maar vanaf de jaren vijftig begon te stijgen naar meer dan 75% in deze eeuw. Daar komt dan bij dat van de overigen velen een HBO diploma hebben. In het decentraal bestuur is de situatie nog veel dramatischer.
Daartegenover staat het boek Spookkloven van GroenLinks coryfee Jan Willem Duyvendak. Duyvendak vindt al dat gepraat over kloven in de samenleving maar overdreven, behalve waar het gaat om de vermogensverschillen. Wanneer het aantal academici zo hard groeit als de afgelopen decennia gebeurd is, moet je niet verbaasd zijn dat academici ook een steeds groter deel van de politieke functies vervullen.
Bovens en Wille stellen daartegenover, dat op deze manier er nauwelijks mensen zonder academische opleiding in de Tweede Kamer overblijven, en dat dat betekent dat hun waardepatroon ook nauwelijks tot de besluitvorming doordringt. Het pleidooi van Bovens en Wille kan worden gezien als een hedendaagse versie van het streven naar spreiding van inkomen, kennis en macht zoals de PvdA dat onder Den Uyl voorstond, en dan met name dat laatste.
Daartegenover bepleitte Dick Pels in 2010 toen hij directeur was van De Helling, het wetenschappelijk bureau van GroenLinks, ervoor dat links voor de elite zou kiezen, want het volk werd steeds rechtser. Dat zijn fundamenteel verschillende benaderingen. Bovens en Wille willen iedereen even veel mogelijkheden geven het beleid naar zijn opvattingen te beïnvloeden, ook wanneer die opvattingen afwijken van hun eigen inzichten. In zijn afscheidsrede van 2024 was Bovens positief over het kabinet Schoof omdat het veel meer de waarden en belangen van de niet-academici verdedigde, en verklaarde dat volgens hem ook dat het optreden van dat kabinet aanvankelijk tot meer vertrouwen in de politiek leidde.
Helaas was dat van korte duur, omdat voor het vertrouwen van de niet-academici het ook nodig is dat ministers capabel zijn. In 1934 heeft Bonger al laten zien dat selectie van politici essentieel is voor het goed functioneren van het algemeen kiesrecht, en dat versterkt juist het meritocratisch aspect van het bestuur waartegen Bovens en Wille zich verzetten
Anders dan Bovens en Wille wilde Pels juist de macht leggen bij degenen die zijn linkse opvattingen delen. Door zijn ogen bekeken moet de invoering van het algemeen kiesrecht welhaast als een historische vergissing worden beschouwd. Met de opkomst van groeperingen als de PVV hoor je dat ook wel vaker.
Deze tegenstelling zou de nieuwe fusiepartij GroenLinks-PvdA nog wel eens kunnen opbreken. Mark Bovens is al 40 jaar slapend lid van de Partij van de Arbeid. Die partij heeft het algemeen kiesrecht zo’n beetje in zijn genen. Strijd voor het algemeen kiesrecht was een van de eerste actiepunten van de SDAP, waarvan de PvdA de voorzetting is. En ook al moest men constateren dat niet iedereen zijn stemrecht gebruikte om de SDAP en later de PvdA te steunen, dat deed geen afbreuk aan het geloof in het algemeen kiesrecht als uitdrukking van de gelijkheid van alle mensen.
GroenLinks heeft zo’n geschiedenis niet. In die partij gaat het om het juiste standpunt. Daarom vindt Duyvendak het niet erg wanneer de politiek gedomineerd wordt door hoger opgeleiden en pleitte Pels daar zelfs expliciet voor. Initiatieven om de politiek onder curatele te stellen, zoals met het Urgenda arrest, worden juist door GroenLinks toegejuicht.
Je zou verwachten dat dat binnen de fusiepartij tot botsingen zal leiden. Maar daarvan is tot nu toe weinig te zien. Misschien moeten we daaruit concluderen dat de overname van de PvdA door GroenLinks al ver gevorderd is. Zoals van Hunkemöller Lexis alleen Hunkemöller overbleef, blijft van GroenLinks-PvdA ook alleen GroenLinks over.