Verschenen in 'De Leunstoel' - 06-11-2025
Nederland heeft deze week gekozen voor een middenkabinet van vier partijen: GroenLinks-PvdA, CDA, D66 en VVD. Andere kabinetten komen niet aan een meerderheid, zoals een centrumrechts kabinet bestaande uit VVD, JA21, CDA en D66, of een centrumlinks kabinet met GroenLinks-PvdA, CDA, D66, SP, PvdD, Volt en DENK. Dat laatste kabinet zou met vier partijen met uitgesproken standpunten en zonder regeerervaring ook wel heel weinig stabiel zijn.
Maar, hoor ik u vragen, vergeet je niet een partij? Met de PVV zouden toch ook meerderheden te vinden zijn, b.v. met het CDA, JA21, de VVD, FvD en de BBB. Twee van die partijen hebben echter de PVV uitgesloten. Daar zouden ze ook op terug kunnen komen. De vraag daarbij is waarom ze de PVV hebben uitgesloten.
Was dat alleen maar propaganda? Dan kun je verwachten dat die uitsluiting wel weer ongedaan wordt gemaakt. Maar wanneer het gebaseerd is op de ervaren slechte samenwerking met de PVV in een (gedoog)coalitie, dan is dat andere koek. Dan geldt het principe een ezel stoot zich in het gemeen geen tweemaal aan dezelfde steen.
Daarbij zijn partijen autonoom in hun keuze met wie ze een coalitie aangaan. De PvdA heeft meerdere malen gemerkt dat de grootste partij bij de verkiezingen niet voor opname in de coalitie in aanmerking komt. Dat is niet altijd geaccepteerd: na de mislukte vorming van het tweede kabinet Den Uyl in 1977 schreef onderhandelaar Ed van Thijn dat de kabinetsformatie een fiasco was geworden voor de democratie. Het is hetzelfde waar Wilders mee dreigt wanneer hij geen premier zou worden terwijl zijn partij de grootste was geworden. Maar ze hebben het allebei niet begrepen.
Nu heeft de VVD niet alleen de PVV uitgesloten, maar ook GroenLinks-PvdA. Dat zou dus ook het middenkabinet met deze partij en CDA en D66 onmogelijk maken. Toch is er een groot verschil. Het uitsluiten van GroenLinks-PvdA door de VVD is niet gebaseerd op slechte ervaringen in het verleden. PvdA en VVD hebben goed samengewerkt in de twee paarse kabinetten, en de samenwerking in Rutte 2 zou eerder voor de PvdA een reden moeten zijn de VVD uit te sluiten dan omgekeerd.
De afwijzing van GroenLinks-PvdA door de VVD is propagandistisch gemotiveerd: men vreesde stemmen te verliezen aan andere rechtse partijen wanneer men de mogelijkheid van samenwerking met GroenLinks-PvdA open hield. Dat is een veel minder zwaar beletsel voor samenwerking. Even goed is die verwachting wel gewekt, en daar komt men niet zomaar onderuit.
Ook hier is het verhelderend terug te grijpen op de era Den Uyl. Voordat het kabinet Den Uyl gevormd werd had de PvdA verklaard niet te willen samenwerken met de KVP. Dat was niet bedacht door Den Uyl, die daar veel te verstandig voor was, maar door de beweging Nieuw Links, door anderen ook wel als Nieuw Gek aangeduid. Toch is het kabinet Den Uyl er gekomen, omdat de beperking langzaam werd opgerekt.
Eerst werd de lijn dat enkele confessionele ministers wel acceptabel waren. Dat werden Boersma en De Gaay Fortman sr, die zich aan de partijdiscipline in de ARP onttrokken. Na lang touwtrekken kwamen daar nog vier ministers uit de KVP bij. Den Uyl verdedigde dat op het PvdA-congres:
Wanneer je het hebt over enkele confessionele ministers dan denk je aan twee of drie, misschien ook nog vier of vijf, maar zeker niet aan zes.
Oftewel: wat zeur je nou over één ministerszetel. Zo kwam Jan Splinter door de winter, en kon het kabinet Den Uyl gevormd worden. Dat was overigens niet gratis: de kiezers vonden het prima, maar de hardliners in de PvdA voelden zich bedrogen, en uitten dat toen er geprobeerd werd een tweede kabinet Den Uyl te vormen, wat ze inderdaad hebben kunnen verhinderen.
Ook de VVD heeft momenten gekend waarop men terug moest komen op eerdere standpunten. Tijdens de laatste kabinetsformatie wilde men, net als NSC, oorspronkelijk alleen gedoogsteun geven aan het te vormen kabinet, dat dan alleen ministers uit PVV en BBB zou hebben. Na de uittrede van de PVV waren er dan nog alleen maar BBB-ministers geweest. Ik denk dat het hele land de VVD dank is verschuldigd dat men van dit idee is teruggekomen en dat er op cruciale posten ten minste nog een paar capabele ministers zitten.
Dat geldt nu ook. De VVD is het aan het land verplicht deel te nemen aan het middenkabinet, ook al komt dat intern niet zo goed uit. Om het zover te krijgen is tijd nodig, net als bij het kabinet Den Uyl. Dilan Yesulgöz zal moeten laten zien dat ze net zo’n bekwame politicus is als Den Uyl indertijd. Want een alternatief is er niet.