Zoek op trefwoord :
complotdenken
Verschenen in 'B&G' - 28-01-2021

Zowel bij het klimaatbeleid als bij het coronabeleid stuiten we op mensen die niet geloven in de problemen waar de wetenschap ons mee confronteert. Er zijn actiegroepen die niet geloven in de opwarming van de Aarde en het rondwaren van het coronavirus, en de brede consensus nationaal en internationaal hierover zien als gevolg van een complot. In de politiek wordt dit vooral beweerd door Forum voor Democratie van Thierry Baudet, die daar overigens weinig electoraal succes mee heeft. Er zijn ook mensen die geloven dat de aarde plat is, en bij de laatste presidentsverkiezingen in Amerika zagen we een breed geloof dat de uitslag vervalst was, zonder enig bewijs.

Dergelijke complottheorieën zijn om allerlei redenen schadelijk. Ze ondermijnen de bereidheid om alternatieve energiebronnen te zoeken, en een tijd lang leek het er op dat het complotdenken ook de vaccinatiebereidheid ondergroef. We zouden dan voor altijd met het coronavirus zitten. Gelukkig is dat nu er eenmaal vaccins beschikbaar zijn veranderd, de woede zich heeft zich verplaatst van mensen die bang zijn een vaccin opgedrongen te krijgen naar mensen die vinden dat ze te lang op een vaccin moeten wachten.

Maar waar komt het complotdenken over het klimaat en de coronapandemie vandaan? Het zijn allebei wat Al Gore noemde Inconvenient Truths, die ons dwingen onze leefwijze te veranderen. We moeten ons gebruik van fossiele brandstoffen beperken – waar overigens kernenergie een prima alternatief voor geeft - en door minder intermenselijk contact voorkomen dat het virus overspringt van de een op de ander. Wanneer er dan mensen opstaan die zeggen dat de opwarming van de Aarde en het Corona virus hoaxen zijn, is het heel aantrekkelijk om dat te geloven, ook wanneer allerlei wetenschappers het tegendeel beweren.

Dat mensen geloven dat de Aarde plat is, komt omdat ze dat zo ervaren, en niet bereid zijn zich te verdiepen in betrekkelijk eenvoudige argumenten voor het tegendeel. En bij de Amerikaanse presidentsverkiezingen was het narcisme van Trump zo groot dat hij zich niet kon voorstellen dat hij echt verloren had, en was dat de inconvenient truth. Vreemd is vooral dat zoveel Amerkanen dat geloofden. Dat kan alleen verklaard worden uit het wantrouwen de veel Amerikanen koesteren tegen de Democratische Partij en tegen veel media.

De neiging om in complottheorieën te geloven wordt versterkt doordat heel vaak de overheid zelf ons op het verkeerde been probeert te zetten. In de Volkskrant van 12 januari citeert Frank Hendrickx de vorige Ombudsman Alex Brenninkmeier: ‘Op de ministeries is een cultuur ontstaan van verhullen, misleiden framen en spinnen. Dat is niet begonnen tijdens Ruttes premierschap, maar is wel een probleem dat zich onder zijn kabinetten verder verdiept heeft.’

Het meest prominente voorbeeld daarvan is uiteraard het web van verdichtsels dat is geweven rond de terugvorderingen van toeslagen die vertrekt waren om de kosten van kinderopvang te betalen. Het zijn verhalen waarvan je je eigenlijk niet kunt voorstellen dat zoiets in Nederland gebeurt. Dat ambtenaren zich vergissen is denkbaar, maar dat ze vervolgens de weg naar de bestuursrechtspraak blokkeren en Kamerleden onvoldoende informeren verwacht je niet in ons land. Er is dan duidelijk  sprake van een complot.

Die affaire staat absoluut niet op zichzelf. Elke keer weer blijkt het niet mogelijk de feiten boven tafel te krijgen. In maart vorig jaar stapte staatssecretaris Mark Harbers op omdat het hem niet gelukt was de relevante feiten rond criminaliteit en overlast door asielzoekers te verstrekken en ook niet kon verklaren waarom dat niet gelukt was. Minister Ank Bijleveld raakte verstrikt in de informatie rond het bombardement op Hawija door Nederlandse F16’s in 2015. Dat ze nog niet heeft moeten aftreden komt vooral omdat te veel andere zaken de aandacht vroegen.

In de coronacrisis was minister De Jonge een voortdurende bron van desinformatie. Terwijl Rutte zei de adviezen van de deskundigen te volgen, opereerde hij juist zo dat de deskundigen zich gedwongen zagen hem naar de mond te praten.

Elke keer weer zien we ambtelijke complotten om informatie die het aanzien van het ministerie kan beschadigen ‘onder de pet te houden’, met als uiteindelijke gevolg dat dat vertrouwen juist geschonden wordt. Nadat de enclave Srebrenica in 1995 was ingenomen door de Servische militairen van generaal Mladic, maakte kapitein Ron Rutten foto’s van Bosniërs die door de Serviërs waren doodgeschoten, als bewijs dat het Nederlandse Dutchbat commando hiervan op de hoogte was. Hij moest dit rolletje afstaan om te laten ontwikkelen door de Militaire Inlichtingendienst, maar dit mislukte helaas omdat de betreffende laborant de verkeerde ontwikkelvloeistof gebruikt zou hebben.

Je hoeft geen complotdenker te zijn om te geloven dat hier opzet in het spel was, ook omdat nooit iets is vernomen van disciplinaire maatregelen tegen die laborant, wat toch zeker binnen een hiërarchische organisatie als het leger voor de hand had gelegen.  

Soms ligt het ook aan de minister zelf. Toen Opstelten zich in 2014 eenmaal vergist had in het bedrag dat gemoeid was met een transactie met een crimineel in een ver verleden, mocht het echte bedrag niet meer naar buiten komen en ontstond de bonnetjesaffaire. In zo’n geval roept de ene leugen de andere op, en uiteindelijk moesten twee ministers en één staatssecretaris aftreden.

Ministeries zijn ook sterk geneigd bij opdrachten voor wetenschappelijk onderzoek alvast even aan te geven wat eruit moet komen. In 2015 trok dat de aandacht bij een onderzoek in opdracht van het Ministerie van Veiligheid en Justitie ten behoeve van het Cannabis beleid. Maar het verschijnsel is al veel ouder.

In 1996 kwam er een einde aan onderzoek dat het Leids Insituut voor Sociaal Wetenschappelijk Onderzoek (LISBO) deed voor het Ministerie van Onderwijs en Wetenschappen naar het ziekteverzuim in het onderwijs, omdat de uitkomsten niet langer bevielen. Het was aanleiding voor de Leidse sociologen Andries Köbben en Henk Tromp voor hun boek De onwelkome boodschap uit 1999, waarin beschreven werd hoe wetenschappers door hun opdrachtgever ertoe werden aangezet de opdrachtgever naar de mond te praten, zoals dat later op het Ministerie van Veiligheid en Justitie zou gaan gebeuren.

Bij het opzetten van de klimaattafels om tot het klimaatakkoord te komen werden welbewust de voorstanders van kernenergie buiten gesloten; je kunt daar ook van een complot spreken.

Maar natuurlijk zijn complotten niet exclusief Nederlands. Tijdens de oudejaarsviering van 2014 op 2015 werden er in Keulen nabij het station op grote schaal vrouwen aangerand door voornamelijk mannen van Noordafrikaanse herkomst. Nietttemin deelde de politie de volgende ochtend mee dat het feest rustig verlopen was. Het duurde dagen voor de waarheid boven tafel kwam. Dat bevordert het vertrouwen in de media natuurlijk niet.

Bekend is ook het Tonkin incident tijdens de Vietnam oorlog, waarbij in 1994 een aanval van Noord-Vietnam op de Amerikaanse vloot werd gesimuleerd om zo president Johnson vrij spel te geven in de oorlog in Zuid-Oost Azië. En is 2003 werd de aanval op Irak door Amerika en het Verenigd Koninkrijk gerechtvaardigd met het bezit van massavernietigingswapens door Irak die nooit gevonden zijn.

Er is dus alle reden om wantrouwend te zijn tegen informatie van de overheid, al betekent dat niet dat daarbij elke vorm van informatie die je niet uitkomt gelogen is. Je zult zelf moeten nadenken welke bronnen je vertrouwt. Maar het is dus tegelijkertijd levensgevaarlijk om de overheid de vrijheid te geven onwelgevallige informatie te verbieden onder het motto van complottheoriën, zoals D66’ers dat nog wel eens willen bepleiten

Je kunt je heel goed voorstellen dat in een maatschappij waar repressiever wordt opgetreden tegen fakenieuws, berichten over belastingambtenaren die ongerechtvaardigde invorderingen deden als zodanig zouden zijn aangemerkt en daarom verboden, door de overheid maar misschien ook wel door de eigenaren van social media. Dan had er dus nooit recht gedaan kunnen worden aan de gedupeerden.

We moeten noch de overheid noch de sociale media daarom geen vrijheid geven fakenieuws te verbieden. Je kunt het geloof in fakenieuws alleen tegengaan door zelf als overheid betrouwbaar te zijn. Daar heeft het het afgelopen jaar vaak aan ontbroken.